A guerra da Galia, de Xulio César, en galego

A pesar de que xa foi publicada en maio pasado, con toda a lea do final de curso non atopei tempo para deixar aquí constancia da publicación, por parte de Edicións Laiovento, dunha tradución que preparei do texto clásico de César no que relata, a xeito de informe de guerra, as circunstancias e desenvolvemento da súa conquista da Galia.

O libro contén, ademais da tradución, unha introdución, abondosas notas a pé de páxina e mapas, todo coa idea de contextualizar o relato para axudar o lector actual a comprender unha obra tan antiga, pero tamén tan influente en Europa Occidental, sobre todo a partir do Renacemento.

Pódese mercar directamente na editorial, nesta ligazón:

A guerra da Galia, de Xulio César (Edicións Laiovento, 2019)

Sirva esta nova como limiar para o curso 2019-20, que está a piques de dar comezo.

"SPQR", de Mary Beard

Segundo di ela mesma, este libro é o resultado dos coñecementos adquiridos, con paixón, pola autora ó longo de toda unha vida de investigación e estudo dos antigos romanos.

Que esta afirmación é certa nótase na capacidade de concisión que demostra á hora de pasar revista a case 1.000 anos de historia, deténdose con agudeza e humor en todos os problemas historiográficos que afectan ó noso coñecemento da antiga Roma.

Trátase dun libro moi ameno e que condensa, sen abrumar, unha gran cantidade de información. Non son escasos méritos. Iso si, disfrutarano máis aqueles que teñan xa certas nocións previas sobre a historia de Roma.

Un pracer, en todo caso.

Astérix. Les citations latines expliquées

Os seguidores da serie de banda deseñada Astérix agradecemos a publicación deste libro.

Nel recóllense as expresións latinas que, no seu idioma orixinal, aparecen nos diferentes volumes da serie.

Están ordenadas alfabeticamente, e para cada unha delas ofrécese a orixe e o significado, acompañados de comentarios que fan máis amena a aprendizaxe (iso si, cómpre coñecer algúns feitos da realidade cotiá francesa para comprender todas as referencias, pero nada hai no libro que non se poida atopar mediante unha sinxela busca na rede). Tamén se vai indicando en que volumes da serie aparecen as expresións.

En suma: unha lectura instrutiva e pracenteira a un tempo, de acordo co ideal que o poeta Horacio, co seu prodesse et delectare, proclamou hai máis de 2.000 anos.

Unha novela: "Aníbal", de Gisbert Haefs

Como calquera iniciado na Historia de Roma sabe, Cartago perdeu tres guerras contra Roma (as Guerras Púnicas).

Debido a este feito, a única versión do que aconteceu coa que contamos é a dos historiadores romanos. Como é de esperar, todos presentan os feitos dun xeito favorable á súa patria, pois sabido é que a Historia a escriben os vencedores.

Pois ben: en Aníbal, o novelista alemán Gisbert Haefs compón unha ficción histórica que presenta os conflitos desde o punto de vista cartaxinés. Ademais do gran xeneral que a piques estivo de derrotar a Roma, aparecen nesta novela máis personaxes, os máis deles históricos; pero entre os ficticios destaca Antígono, un banqueiro medio grego e medio púnico que desde moi novo foi un bo amigo da familia Barca, que deu militares de gran valía ó Estado cartaxinés. De feito, Haefs fai que o seu relato estea escrito polo propio Antígono.

O estilo narrativo de Haefs é o característico da novela histórica: respecta o que nos contan as fontes históricas, os acontecementos vanse sucedendo a bo ritmo, e deixa espazo para o retrato psicolóxico dos personaxes máis importantes, aínda que, ás veces, lles atribúe reflexións que parecen máis propias da nosa mentalidade contemporánea.

En suma: unha novela interesante, sobre todo para aqueles a quen lles atraia a figura dun dos maiores militares da Historia.

Astérix e o papiro "do" César

Un ano máis acode á cita un novo álbum das aventuras de Astérix, o segundo a cargo dos continuadores da saga, Jean-Yves Ferri e Didier Conrad.

O punto de partida fainos lembrar Astérix en Bélxica: se naquela ocasión Abraracurcix se encamiña cara o país dos belgas para demostrar que eles, os belgas, non son os máis afoutos da Galia, como afirmara Xulio César, agora é o propio César quen, aconsellado por un dos seus asesores, pretende eliminar un capítulo da súa obra A Guerra das Galias no que admite a existencia dunha aldea gala aínda inconquistada. Claro está que Astérix, Obélix e compañía non van permitir que iso aconteza.

Así que, de novo ficción, de novo ficción baseada nun feito histórico, que proporciona unha agradable lectura, aínda que por momentos o "divertidómetro" quedounos un pouco baixo, polo menos se o comparamos co volume anterior dos novos autores (Astérix e os pictos).

Ah, por certo: seguimos na porfía de empregar "o César" nos títulos dos álbumes. Trátase dun erro que parece xa tarde para corrixir, pero imos explicar por que é un erro: coa expresión "o César" só podemos referirnos a un Emperador romano, cousa que Xulio César non foi; ademais, nos títulos orixinais franceses non se le, por exemplo, Le papyrus du César ou Les lauriers du César, senón de César. Mais isto non nos impide disfrutar desta fantástica serie da banda deseñada, por Tutatis!

Novo curso // Santiago Posteguillo

Pasaron os idus de setembro e comeza un novo curso, no que pretendemos seguir dando vida a este blog: comunicar asuntos académicos, propoñer pequenos retos culturais relacionados coa civilización da Antiga Roma, comentar libros relacionados co noso campo de saber...

Falando de libros...

Hai xa varios anos que esta triloxía de Santiago Posteguillo ven tendo un notable éxito de ventas. Está composta por estes tres libros, publicados por Ediciones B entre 2006 e 2009: Africanus, el hijo del cónsul, Las legiones malditas e La traición de Roma.  A historia céntrase na figura de Publio Cornelio Escipión, alcumado "Africano", que foi quen de derrotar á maior ameaza que sentira Roma desde que se convertera nunha potencia en expansión polo Mediterráneo: o cartaxinés Aníbal Barca e o seu exército. Durante os tres libros coñecemos extensamente a Escipión (e outros membros da súa familia) desde a súa infancia ata a súa morte.

Da lectura destas obras (que se fai moi amena, vaia por diante) despréndese que Posteguillo fixo un traballo de documentación moi importante (baseándose, entre outros historiadores, no grego Polibio e no romano Tito Livio). Tamén é evidente que o autor exhibe axilidade narrativa, o que axuda a seguir a abraiante historia deste persoeiro romano: educado no seo dunha familia sobranceira na nobreza romana e con presencia no goberno da República, formado como militar no campo de batalla a través de experiencias non sempre agradables, posuidor dun espírito moi firme, moi capacitado para a análise dos problemas militares, ambicioso como político, loitador polas súas ideas e a súa familia fronte ós seus opositores na propia Roma... Todas esas cualidades levárono á obter unha grande victoria sobre Cartago e ser a figura dominante durante un tempo na política romana, ata que... Mellor non descubrir nada; só diremos que a vida de Escipión está tan chea diso que chamamos ironías do destino, que é moi digna do tratamento novelesco que lle dedica Santiago Posteguillo. Un único pero: ás veces á narración peca de ser demasiado repetitiva e explicativa: semella que o autor tivo como obxectivo primordial que o lector non se perdera diante do desfile dun bo número de personaxes. E iso está conseguido, aínda que a forza de ser en ocasións prolixo.

En todo caso, unha lectura máis que recomendable para ir arrancando este curso e así entrar de cheo na materia que nos ocupará durante os vindeiros meses:

ROMA

 

Colleen McCullogh e a súa gran serie de novela histórica sobre a Antiga Roma

Colleen McCullough, escritora australiana falecida o pasado mes de xaneiro, deixounos un colosal traballo de novela histórica ambientada na Antiga Roma, e máis concretamente sobre o século final da República romana. Nada menos que sete novelas: unha heptaloxía (que comezou sendo unha pentaloxía, logo ampliada), publicada orixinalmente entre 1990 e 2007.

Levoume máis de un ano lelos todos, pero a experiencia pagou a pena. McCullough fixo un excelente traballo de documentación, e ademais esforzouse por trazar un retrato psicolóxico profundo de cada un  dos personaxes principais. De seguro non saberemos nunca con exactitude como eran Sila, Mario, Pompeio, César, Catón, Servilia, Bruto, Marco Antonio, Cleopatra, Octavio... Mais resulta agradable imaxinar a estes persoeiros tan coñecidos da historia romana tal e como nolos pinta a escritora.

Para quen queira achegarse á lectura destes sete libros, damos aquí unha pequena guía:

- El primer hombre de Roma (Planeta, 2007): Ten como núcleo a loita entre Lucio Cornelio Sila e Gaio Mario por ser a figura dominante da política romana.

- La corona de hierba (Planeta, 2007): Continúa a pugna entre Mario e Sila, xa maduros, e nara tamén a irrupción dunha xeración máis nova que reclama o seu lugar no poder.

- Favoritos de la Fortuna (Planeta, 2007): Aborda os anos de adolescencia e formación da forte personalidade de Xulio César.

- Las mujeres de César (Planeta, 2007): Céntrase entre os anos 63 e 58 a.C., nos que Xulio César comeza seriamente unha traxectoria encamiñada a se converter no Primeiro Home de Roma.

- César (Planeta, 2007): A escritora fabula sobre o período entre 54 e 48 a.C., ata chegar ó limiar da Guerra Civil entre César, por unha banda, e Pompeio e a oligarquía senatorial, pola outra.

- El caballo de César (Ediciones B, 2006): Abrangue desde a derrota de Pompeio e a estancia de César en Exipto, pasando polo seu asasinato, ata a derrota e morte de Casio e Bruto na batalla de Filipos.

- Marco Antonio y Cleopatra (Ediciones B, 2008): Como o seu título indica, pon o foco sobre estes dous personaxes, ó tempo que relata a ascensión de Gaio César Octaviano (máis tarde coñecido como Augusto) ó poder, dun xeito que cambiará o réxime político romano.

Todas estas novelas manteñen un pulso narrativo uniforme, cohesionando ben personaxes e feitos históricos. Quizais na derradeira se note algo de cansazo por parte da escritora, pois os retratos dos personaxes son algo máis simples. En todo caso, a quen lle guste a narrativa histórica, e sobre todo aquela que escolle como escenario o Mundo Antigo, non debe perdelas.

ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA ROMA

Novus Cursus: Salutatio

Comezamos un novo Curso coa ledicia de contar cun bo número de matriculados en Latín e en Grego, sobre todo en 1º de Bacharelato (22 e 20 rapaces, respectivamente). Isto aporta unha dose de ilusión que sempre é benvida á hora de retomar o labor docente.

Nesta primeira entrada do ano académico vou recomendar a lectura dun libro: Roma, de Steven Saylor.

Pode que a súa extensión (máis de 800 páxinas) bote para atrás a máis dun posible lector, pero neste caso a prevención está inxustificada: é un modelo de como se debe escribir unha novela historica. Saylor toma feitos documentados da Historia de Roma para construír unha ficción na que unha familia vai percorrendo todos os séculos da Antiga Roma, desde antes da fundación da cidade, ata a chegada do primeiro Emperador, César Octavio Augusto.

Admito, iso si, que a lectura se fai máis agradable con certos coñecementos da Historia de Roma, pois así percibimos a habilidade do autor para enxertar ficción con testemuño histórico.

Dádelle unha oportunidade e seguro que non vos ha defraudar.

 

Polo demais,

FORTVNA MINERVAQVE VOBIS ADSINT!

Novum initium (MMXIII-MMXIV)

Co principio do Curso 2013-14, aquí estamos de novo.

E non nos podemos queixar, logo dun verán reparador e enriquecedor en novas experiencias.

Unha delas foi descubrir este libro de Adrian Goldsworthy, un autor que ten publicado moito nestes últimos anos, e mesmo se teñen traducido algunhas das súas obras ó castelán. En concreto, esta leva un título moi cinematográfico, e ademais responde a unha cuestión moi debatida polos especialistas en Historia Antiga: como e por que desapareceu o Imperio Romano de Occidente.

Pasando revista ás diferentes hipóteses ó respecto, Goldsworthy resulta ameno e bastante claro  na exposición da súa idea (aínda que nalgúns momentos do s. III d.C. é imposible facer sinxela a complexa sucesión de Emperadores e/ou usurpadores do trono imperial): o Imperio caeu por un cúmulo de factores internos e externos. Non parece moito dicir, mais nos últimos anos tense aberto camiño a tese de que a desaparición do Imperio Romano de Occidente non foi sentida como tal na época, e que as estructuras de poder seguiron a funcionar case como se tal cousa. Fronte a isto, o autor do libro defende que Roma caeu, e caeu notoriamente, dando paso á primeira configuración da Europa Medieval.

Ó meu parecer, o máis interesante do libro reside na importancia que Goldsworthy atribúe ó papel dos bárbaros e do exército romano: nin aqueles nin este foron demasiado numerosos, co que a tradicional imaxe de hordas xermánicas desbordando a un inmenso exército romano non é a máis correcta. Nesta obra deféndese que as tribus bárbaras perderon o respeto que tiveran moitos séculos a un Imperio que xa non era quen de gobernarse a si mesmo; respeto que non perderon ata o punto de sustituir a cultura romana pola súa: por algo seguimos a ser, en boa medida, romanos.

Un libro para disfrutar átomo a átomo

Nos tempos actuais, nos que vivimos mergullados en información e sometidos á influencia constante dos medios de comunicación, quizais sexa difícil para moita xente comprender que, hai séculos, un único libro puidese ser decisivo na historia das ideas.

Stephen Greenblatt, en El giro, fai comprender precisamente iso. Paga a pena ler un relato apaixoante sobre o redescubrimento do poema De rerum natura, de Tito Lucrecio Caro (s. I a.C.). Por que? Pois porque nesa obra se expresan ideas que forman parte do xeito de ver a vida de moitas persoas na actualidade, por moito que a maioría de nós fosemos educados no sistema de crenzas cristián católico: o concepto de que todo está composto de átomos e que a vida non é máis que unha agregación afortunada deles; a necesidade de nos centrar nesta vida, desconfiando dunha suposta existencia tras a morte; a alta probabilidade de que exista vida noutros mundos (e de que nós, os humanos, non somos o centro do Universo); ou o convencemento de que a divinidade non existe ou, de existir, non ten conta das accións humanas.

Todas estas ideas espalláronse por Europa e o mundo enteiro debido ó interese de Poggio Bracciolini, un humanista italiano que percorreu Europa dedicándose a sacar á luz moitas obras antigas soterradas nas bibliotecas dos mosteiros. A lectura de Lucrecio influíu decisivamente, por poñer un só exemplo, na visión vital de Karl Marx. Así que podemos dicir abertamente que, se Poggio non chega a resucitar a Lucrecio, a historio mundial tería sido diferente.

Polo tanto, un libro é quen de transformar o mundo de maneira, polo menos tan permanente, como unha explosión nuclear (por certo, baseada na manipulación dos átomos) ou a creación da rede internet (tamén imposible sen o descubrimento das partículas anticipadas por Lucrecio e os atomistas gregos).

Se podedes, non o perdades.

Un libro: "Peccata minuta"

Baixo o seudónimo de Víctor Amiano (claramente inspirado nos historiadores romanos tardíos Aurelio Víctor e Amiano Marcelino, e baixo o que se agochan tres profesores de Filoloxía Latina), aparece no mercado este libro, que consiste nunha escolma de expresións latinas aínda en uso hoxendía, acompañadas de cadansúa explicación: orixe, significado orixinal, e máis uso (correcto ou incorrecto) actual.

O libro resulta interesante, malia algunha que outra incorrección histórica e unha perspectiva que, ó noso entender, en ocasións resulta errada: é certo que máis dunha expresión latina xa non recolle hoxe exactamente o significado que tiña no idioma orixinal pero, que son as linguas agás un corpo dinámico en constante evolución? O latín, aínda que reducido no seu emprego actual a este tipo de expresións, segue vivo -como os propios autores se encargan de lembrar-, e por iso mesmo, en mans dos falantes, adquire novos matices. Desde logo, iso non é obstáculo para que pasemos un bo anaco coñecendo un pouco máis das nosas orixes lingüísticas. En fin, e como se di no mesmo libro,

NVLLA DIES SINE LINEA

Sesenta millóns de romanos

O autor, Jeffrey Toner, logra nesta obra achegarnos eficazmente á forma de vivir e de pensar da maior parte da poboación do Imperio Romano, constituída por aqueles que pola súa condición social non disfrutaban dunha posición desafogada, senón todo o contrario: mulleres, escravos e homes libres con traballos precarios e demasiado dependentes dos vaivéns da fortuna.

Lendo este libro saberemos como estas persoas facían fronte ós problemas de supervivencia cotiáns, como afectaba iso á súa saúde mental, que tipo de celebracións lles eran propias, que crenzas relixiosas tiñan máis éxito entre elas e, sobre todo, como enfocaban a súa relación co poder establecido.

Pompeia

Desde que foi redescuberta, alá polo século XVIII, Pompeia non ten deixado de aportarnos un eito de información sobre a vida dos antigos romanos.

Neste libro, publicado en españa por Aguilar, Alex Butterworth e Ray Laurence achégannos á realidade pompeiana a través dunha interpretación moi viva do xacemento, poñendo nome, apelidos e actividades a moitas persoas que viviron nesa cidade soterrada por unha erupción do Vesubio o 25 de agosto do ano 79 d.C.

Roma cotidie

A este libro pásalle o mesmo que á Antiga Roma: non deixa de perder actualidade porque cada vez que nos achegamos a ela atopamos algo que segue a ser moi semellante hoxendía.

Publicado por primeira vez en EE.UU. en 1903, foi reeditado moitas veces, e desde 2010 (non era sen tempo) dispoñemos dunha traducción ó castelán.

Hai moitos libros sobre a vida cotiá dos antigos romanos, e bastantes deles son máis atractivos visualmente que estes, por estaren ilustrados con abundancia e calidade. Pero se o que queremos é atopar unha descrición concisa e clara das actividades diarias dos antigos romanos, este é o libro ó que debemos acudir: a familia, o matrimonio, a educación, a escravitude, a clientela, a casa e o seu mobiliario, a imaxe persoal, as comidas, as diversións, as viaxes, os libros, os medios de vida, os costumes funerarios e a relixión. E remata cun índice temático para poder consultar rapidamente o eido da vida cotiá que queiramos.

Imprescindible

Romani eorumque Dei

Los romanos y sus dioses (Alianza Editorial, 1995) é un libro no que Robert M. Ogilvie describe con precisión e brevidade como era a relación dos romanos cos seus deuses: a súa xerarquía e importancia na vida pública e privada, as oracións que lles dirixían, os medios de adiviñar a súa vontade... É moi de agradecer tamén o capítulo que lle dedica ó calendario de festas relixiosas, comentando as máis importantes mes a mes; e explica tamén moi ben a composición e funcións dos diferentes colexios ou gremios sacerdotais. E todo en a penas 150 páxinas dun libro de peto.

Novum initium! Avete!

Novum cursum incipimus! Avete omnes, alumni navigatoresque!

Pois si: aquí estamos de novo, o cal, en principio, é bo sinal.

Este ano, como os anteriores... achegarémonos de varias maneiras á lingua latina e á cultura de Roma, a través das nosas clases de 4º ESO, 1º BAC (dous grupos) e 2º BAC. Un total de 45 alumnos.

Que dicir dos primeiros días? Pois que un cóctel interesante de caras novas e... non direi vellas, senón xa coñecidas.

Que se pretende para todos? Nada novo, en esencia: é o que teñen o Latín e a Antiga Roma, pois levan moito tempo estando aí e, contra o que algúns pensen, seguirán a estar.

Nada novo en esencia, diciamos, mais si miradas novas a un campo do saber que, crédeo, paga moito, pero que moito a pena.

Un bo exemplo é o libro Gabinete de curiosidades romanas, de J. C. McKeown (Crítica, 2011): un feixe de anécdotas extraídas das fontes da propia Antigüidade (historiadores, xuristas, poetas...) . Moitas delas son xa coñecidas polos iniciados, pero outras moitas non o son tanto. Por iso pode ser un xeito moi agradable de mergullarse na Antiga Roma: un baño do máis saudable.

Máis nada de momento.

Valete. Cito redibimus!

LIBRI COMMENDATI

Avete, internautae

Nesta presentación tedes as lecturas que recomenda o Departamento para achegarse á antiga Roma. Tede en conta que están feitas con moito agarimo: se o dubidades, seguide algunha deas e veredes como non quedades defraudados. Por certo, tamén está dispoñible esta presentación no blog da nosa Biblioteca (e quedará permanentemente na sección Vincula deste blog noso: á esquerda da páxina).

Lecturas recomendadas Latín

View more presentations from Alfonso Blanco.

LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE LEGERE